Als je nieren niet meer werken, kan dialyse of niertransplantatie de functie van de nieren (deels) overnemen. In deze tekst wordt de hemodialyse beschreven.
Hemodialyse is een medische behandeling die wordt gebruikt om de functie van de nieren te vervangen wanneer deze niet meer goed werken.
Tijdens hemodialyse wordt je bloed via een katheter of een fistel naar een dialyseapparaat geleid. In dit apparaat passeert het bloed langs een filter (ook wel kunstnier genoemd). Deze verwijdert afvalstoffen en overtollig vocht uit je lichaam. Het ‘schone’ bloed wordt vervolgens teruggeleid naar het lichaam.
Deze behandeling duurt enkele uren en wordt regelmatig herhaald, meestal meerdere keren per week, afhankelijk van de behoeften van de patiënt en de ernst van de nierproblemen. Voor de meeste mensen betekent dit een behandeling van 4 uren, driemaal per week.
Hemodialyse kan gedaan worden in een ziekenhuis, een dialysecentrum of soms zelfs thuis.
Men probeert om een schema te vinden dat het meest aansluit bij je levensritme of huishoudelijke omstandigheden. Volgende opties zijn beschikbaar:
Wanneer je in een ziekenhuis of dialysecentrum behandeld wordt, komt je meestal driemaal per week, in de voor- of namiddag. Je komt op vaste dagen:
Wat is de beste plek om te dialyseren? Dat verschilt per persoon. Het hangt af van je medische situatie, de praktische mogelijkheden en je persoonlijke wensen. Je bespreekt dit met de nefroloog, dialyseverpleegkundige en maatschappelijk werker.
Wat is het beste moment om te dialyseren: overdag of ’s nachts? Dat verschilt per persoon. Het hangt af van je medische situatie, de praktische mogelijkheden en je persoonlijke wensen. Iedereen begint met dialyse overdag.
Als dat goed gaat én nachtdialyse is voor jou geschikt, dan kun je overstappen.
Bij nachtdialyse vindt de behandeling plaats terwijl je slaapt. Je ligt dan zo’n 8 uur aan de dialysemachine. Dat is veel langer dan wanneer je overdag dialyseert. Het bloed wordt dus beter schoongemaakt als je ’s nachts dialyseert. Dat maakt het voor je lichaam minder zwaar. Veel mensen voelen zich hierbij ook fitter.
Nachtdialyse is niet voor iedereen geschikt:
Ook bij nachthemodialyse heb je de keuze uit thuis of in een dialysecentrum. Kies je voor het centrum dan ben je 3 nachten per week van huis, omdat je dan dialyseert. Niet iedereen vindt dat prettig.
Je kunt alle handelingen van de hemodialyse overlaten aan de dialyseverpleegkundige. Dat heet passieve hemodialyse. Je kunt ook een deel zelf doen (actieve dialyse) of alles zelf doen (zelfstandige dialyse).
Als je thuis dialyseert heb je de meeste keuze. Maar ook in een centrum kun je kiezen welke rol je wilt spelen bij de behandeling.
Je krijgt een training voordat je actief of zelfstandig gaat dialyseren. Die training vindt plaats in het ziekenhuis of in een dialysecentrum. Bij thuisdialyse krijgt ook degene die helpt bij jouw hemodialyse de training. Bijvoorbeeld je partner of een speciaal getrainde verpleegkundige. Tijdens de training leer je de dialyse zelfstandig uitvoeren. Ook leer je wat je moet doen als er iets verkeerd gaat.
Elke dialyse heeft grote gevolgen voor je leven. Je kunt te maken krijgen met emotionele gevolgen en praktische gevolgen voor het dagelijks leven. Denk aan werk of opleiding, het huishouden doen, sport, autorijden en uitgaan. Ook op vakantie gaan met hemodialyse vraagt aanpassingen.
Voor je hemodialyse start, stelt de verpleegkundige de hemodialysemachine in. Hij of zij doet dat aan de hand van het dialyseschema dat je arts met jou heeft opgesteld. Zo weet de machine wat de temperatuur, de samenstelling, de druk en stroomsnelheid van de spoelvloeistof moeten zijn.
Voor je aan de kunstnier wordt aangesloten, worden bloeddruk, pols, temperatuur en gewicht gecontroleerd. De dokter bepaalt welk gewicht voor jou ideaal is. Dit is een gewicht waarbij je een ideale bloeddruk en vullingstoestand hebt. Alles wat je meer weegt is vocht dat je hebt opgehouden door te drinken. In het begin is het soms wat zoeken naar dat ideale gewicht.
Je wordt aangesloten aan het toestel door middel van 1 of 2 naalden in de fistel of via een katheter (zie hieronder). Een verpleegkundige houdt toezicht op het dialysetoestel en controleert regelmatig jouw bloeddruk, polsslag, gewicht, …
Voor je veiligheid controleert het dialyseapparaat tijdens de dialyse de druk en de samenstelling van de spoelvloeistof, of er geen lek ontstaat in de filters van de kunstnier, of er geen luchtbelletjes in het bloed zitten.
Ook de bloeddruk wordt regelmatig gemeten.
Het resultaat van de controles zie je op een controlepaneel (de monitor). De dialysemachine stopt vanzelf als de machine merkt dat er iets fout gaat. Er klinkt dan een waarschuwingssignaal zodat de verpleegkundige (of jijzelf) actie kan ondernemen.
Tijdens dialyse lig je in bed of zit je op een speciale dialysestoel. Je kunt een praatje maken met anderen, werken op een laptop, fietsen op een dialysefiets, tv-kijken, lezen of handwerken.
Geregeld wordt er bloed afgenomen, meestal maandelijks. Ook als zich tussentijds problemen voordoen, wordt je bloed onderzocht. Het is de bedoeling om zo een duidelijk beeld te krijgen van de efficiëntie van de dialyse en jouw algemene toestand. Bovendien wordt je medicatie en het te volgen dieet herbekeken.
Naast bloedonderzoeken zijn er nog tal van onderzoeken die kunnen worden gevraagd zoals cardiologisch onderzoek, radiologisch onderzoek, CT-scan, oogonderzoek, EMG … Alle onderzoeken dragen ertoe bij een beeld te vormen van jouw toestand en de behandeling te verfijnen. Ook ter voorbereiding van een transplantatie is een hele reeks onderzoeken noodzakelijk.
Indien je een fistel hebt, verwijdert de verpleegkundige de naalden en drukt hij/zij de prikplaatsen gedurende een 10-tal minuten af. Nadien wordt een verband aangelegd. ’s Avonds mag het verband van de arm. Een verblijfkatheter wordt doorgespoten met een zoutoplossing en opgevuld met heparine (of een andere die ervoor zorgt dat de katheter niet verstopt). Een dopje zorgt voor de veiligheid. Een verband dekt alles netjes af.
Na de dialyse meet de dialyseverpleegkundige weer je bloeddruk. Je weegt opnieuw om na te gaan of je de juiste hoeveelheid water kwijt bent geraakt. Zit er nog steeds te veel vocht in je lichaam? Dan krijg je mogelijk een aangepast dieet en/ of aangepast dialyseschema.
Dialyse kan fysiek zwaar zijn, soms heb je nog wat tijd nodig om te recupereren van de behandeling; dit wordt ook wel een ‘dialysekater’ genoemd. Dit komt door de grote verandering in de samenstelling van het bloed op korte tijd. Je kan last hebben van krampen, duizeligheid, hoofdpijn of misselijkheid.
Voor een goede bloedzuivering tijdens hemodialyse is een redelijk hoge bloedstroom nodig (ongeveer 300-400 ml/min). Hiervoor wordt gebruikgemaakt van een speciale toegang tot de bloedbaan die deze hoge bloedtoevoer mogelijk maakt, het dialyse access. Er zijn 3 access mogelijkheden die hier kort worden toegelicht. Samen met je arts beslis je welk dialyse access het beste is:
Met een kleine operatieve ingreep in de onder- of bovenarm worden een slagader en een ader met elkaar verbonden. De ader zal via deze weg een grotere hoeveelheid bloed ontvangen waardoor hij breder en steviger wordt. De fistel combineert dus de hoge bloedflow van een slagader met de oppervlakkige ligging van een ader. Na een 6-tal weken is de ader stevig genoeg geworden om aangeprikt te worden door een verpleegkundige (of door jezelf) en als toegang te dienen voor de dialyse.
Een fistel kan alleen gemaakt worden als de eigen bloedvaten van voldoende kwaliteit zijn. Vaak is een fistel het voorkeursaccess omdat hij meestal langer bruikbaar blijft en minder infectierisico heeft.
Na de dialyse worden de dialysenaaldjes terug verwijderd en moet je een 10-tal minuten afduwen. Met een fistel kun je gewoon onder de douche, in bad of gaan zwemmen.
Indien de eigen bloedvaten van onvoldoende kwaliteit zijn kan de chirurg soms een kunststof greffe plaatsen. Dit is een buisje die onderhuids wordt geplaatst tussen een slagader en een ader en eveneens door de verpleegkundigen kan worden aangeprikt. Een greffe is ook sneller bruikbaar dan een fistel maar heeft als nadeel dat hij iets sneller verstopt dan een fistel.
Een dialysekatheter is een kunststof buisje dat door de arts in een bloedvat wordt ingebracht. Dit kan een tijdelijke katheter zijn die doorgaans in de lies of in de hals wordt geplaatst, bijvoorbeeld als er snel nood is aan dialyse. Voor chronische hemodialyse wordt een getunnelde katheter geplaatst, meestal door een chirurg. Deze katheter loopt een 10-tal centimeter onder de huid en komt ter hoogte van het sleutelbeen naar buiten. Hierdoor zit de katheter stevig vast en is hij ook relatief beschermd tegen infecties.
Een katheter heeft als voordeel dat deze na de plaatsing direct gebruikt kan worden. Het nadeel van katheters is dat ze meer infecties geven dan fistels. Bovendien zit een getunnelde katheter in het centrale bloedvat dicht bij het hart. Indien er vernauwingen of bloedklonters optreden door de katheter kan dit bloedvat gekwetst worden en hiermee ook de aanleg van een nieuw access (katheter of fistel) belemmeren.
Om infecties met een katheter te voorkomen is het belangrijk dat het verband regelmatig verzorgd wordt en droog blijft. Je kan met een katheter dus niet in bad of gaan zwemmen. Douchen kan wel indien de katheter wordt afgedekt met een waterdicht verband.
Welk access voor u het beste is hangt van veel factoren af. Wat is uw leeftijd en levensverwachting? Hoe is de kwaliteit van uw bloedvaten? Wil u nog kunnen zwemmen? Heeft u schrik voor naaldjes? Uw arts bekijkt samen met u wat het beste dialyse access is voor u.
Omdat het verschillende weken duurt voordat een fistel rijp is, is het belangrijk om op tijd na te denken over het juiste access. Zo voorkomen we dat we in tijdsnood komen. Is een fistel rijp maar is er nog geen nood aan dialyse? Geen nood, de fistel kan gewoon blijven werken terwijl we samen wachten op het moment dat de dialyse opgestart moet worden.
Hemodialyse is een geavanceerde medische procedure die gebruikmaakt van een machine en een kunstfilter om het bloed van een patiënt te zuiveren van afvalstoffen en overtollig vocht.
Om dit te kunnen doen zijn verschillende stappen nodig: